Орал қаласында «Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» жалпыұлттық коалициясы мүшелерінің Батыс Қазақстан облысының зиялы қауымы және азаматтық қоғам өкілдерімен кездесуі өтті. Делегацияны Премьер-министрінің орынбасары – ҚР Мәдениет және ақпарат министрі, Жалпыұлттық коалиция төрағасының орынбасары Аида Балаева бастап барды. Талқылауға Батыс Қазақстан облысының әкімі Нариман Төреғалиев, ҚР Парламентінің депутаттары – Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшелері, сондай-ақ Қазақстан халқы Ассамблеясы, өңірдің қоғамдық ұйымдары, заңгерлер және сарапшылар қауымдастықтарының өкілдері қатысты.
Диалог жаңа Конституция жобасына және 2026 жылдың 15 наурызда өтетін республикалық референдумға арналды. Қатысушылар Негізгі заңды жаңарту құқықтық кепілдіктерді күшейту, азаматтардың басқару ісіне араласуын кеңейту және цифрлық дәуір жағдайында адамды қорғау сияқты қоғамның заманауи сұраныстарына сай болуы тиіс екенін атап өтті.
Кездесуді ашқан Аида Балаева Конституция жобасы мемлекеттің жаңартылған құндылық бағдарын айқындап, дамудың стратегиялық басымдығын бекітетінін атап өтті.
«Ең алдымен, жаңа Конституцияның өзегінде азаматтың мүддесі мен елдің ұзақмерзімді орнықты дамуы жатыр. Құжатта мемлекеттің даму бағыты, қоғамның тұғыр болатын құндылықтар, сондай-ақ, билік пен халық арасындағы өзара қатынастың жаңа сапасы нақты көрініс тапқан. Жаңа Преамбулада алғаш рет адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде айқындалды. Бұл – адамның мүддесін қорғау мемлекеттік қызметтің негізгі мәніне айналады деген сөз. Биліктің барлық тетіктері азаматтардың игілігі үшін жұмыс істеуі тиіс – бұл қағидат Негізгі заңның өзегіне айналады. Сонымен қатар Преамбулада ұлттық бірегейлік, тарихи сабақтастық және мемлекеттіліктің терең тамыры айқын көрініс тапқан. Ұлы дала өркениетімен сабақтастық, шекаралардың мызғымастығы мен аумақтық тұтастық егемендікті қорғаудың конституциялық тірегіне айналады», – деді Премьер-министрінің орынбасары.
Сонымен қатар Аида Балаева Әділетті Қазақстан идеясы, «Заң мен Тәртіп» қағидаты және табиғатқа жауапкершілікпен қарау алғаш рет конституциялық деңгейде бекітілетінін атап өтті. Бұдан бөлек, Премьер-министрінің орынбасары Негізгі заңда ұлттық валюта – теңгенің мәртебесі және ақша эмиссиясына айрықша құқықтың тек Қазақстанға тиесілі екені айқындалатынын жеткізді. Құжат жобасында көзделген негізгі құндылықтар туралы айта келе, Аида Балаева былай деді:
«Егемендік пен Тәуелсіздік, ел бірлігі мен аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар ретінде бекітіледі. Бұл Конституцияға жаңа мазмұндық сипат береді. Сонымен қатар бірлік пен ынтымақ, этносаралық және конфессияаралық келісім Қазақстан мемлекеттілігінің іргетасы ретінде айқындалған», – деді ол.
Мәжіліс депутаты Бақтықожа Ізмұхамбетов Қазақстанның отыз жыл ішінде қалыптасу кезеңінен өтіп, бүгінде жаңа тарихи шындықта өмір сүріп жатқанын атап өтті.
«1995 жылғы Конституциямыздың қабылданғанына 30 жылдан астам уақыт болды. Осы уақыт ішінде ел өзгерді. Өткен жылдың қазан айынан бастап азаматтардан мыңдаған ұсыныс түсті. Кейін 130 адамнан құралған Конституциялық реформа жөніндегі комиссия 12 отырыста барлық мәселені жан-жақты қарастырды. Жаңарту мәтіннің шамамен 84%-ын қамтиды. Комиссия отырыстары ашық форматта, тікелей эфирде өтіп, жаңа мәтін жарияланды, онымен әркім таныса алады», – деді ол.
Кездесу барысында азаматтардың мемлекеттік маңызды шешімдерді қабылдауға араласуы және халық билігі қағидаттарын нығайту мәселелеріне ерекше назар аударылды. Мәжіліс депутаты Серік Егізбаев жаңа Конституция жобасы қоғамның ел басқарудағы рөлін күшейтіп, азаматтардың тікелей қатысу тетіктерін бекітетінін айтты.
«Жалпы, жаңа Конституция шын мәнінде халықтық сипатқа ие. Мәселен, оныншы бөлімнің 92-бабына назар аударсақ, қолданыстағы Конституцияда «Республикалық референдум» термині қолданылса, жаңа редакцияда «Жалпыхалықтық референдум» деп көрсетілген. Бұның терең мәні бар. 90-жылдары шешімдер азаматтардың толыққанды қатысуынсыз жоғары деңгейде қабылданған жағдайлар болды. Ал жаңа Конституцияда біз – біртұтас ұлт екеніміз және ең маңызды шешімдер бүкіл халықтың қатысуымен қабылдануы тиіс екені нақты бекітіледі. Мемлекеттік маңызы бар мәселелер заңнама аясында жалпыұлттық деңгейде қаралуы қажет», – деді депутат.
Мәжіліс депутаты Сергей Пономарев комиссияның ашық форматта жұмыс істегенін айта келе, жобаны әзірлеу хронологиясына және негізгі институционалдық жаңалықтарға тоқталды.
«Жұмыс өткен жылдың қыркүйегінде басталды. Кейін парламенттік жұмыс тобы құрылды, ал қаңтар айында 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия жасақталды. Біз 12 отырыс өткіздік. Жаңалықтардың қатарында вице-президент институтын қайтару, бір палаталы Парламент – Құрылтайды құру, сондай-ақ алғаш рет заң шығару бастамасы құқығына ие болатын қоғамдық диалогтың жаңа институтын қалыптастыру бар. Бұл азаматтық қоғам даусының заң жобасына айналуына мүмкіндік береді», – деді ол.
Облыс әкімі Нариман Төреғалиев ел тарихи таңдау алдында тұрғанын атап өтіп, алдағы референдумның мемлекет дамуының келесі кезеңіндегі маңызына айрықша тоқталды.
«Уақыт талабына сай жаңа Конституция – дамудың кепілі. Ұсынылып отырған реформа Қазақстанның саяси жүйесін терең жаңғыртуды көздейді. Оның негізінде «Күшті Президент – ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет» қағидаты жатыр. Бұл билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нығайтып, азаматтардың мемлекеттік басқаруға араласуын кеңейтеді. Мұндай модель қазіргі және болашақ сын-қатерлерге жауап бере алатын тиімді, ашық мемлекетті қалыптастыруға жол ашады», – деді Нариман Төреғалиев.
Талқылау барысында азаматтық сектор мен Қазақстан халқы Ассамблеясының өкілдері жалпыұлттық таңдау кезеңінде бірлік пен өзара құрметтің маңызын ерекше атап өтті. БҚО бойынша Қазақстан халқы Ассамблеясы жанындағы Орыс мәдени орталығының жетекшісі Сергей Быков өңірдің бірлігі сын сағатта да, ауқымды ортақ міндеттерді шешуде де айқын көрінетінін айтты. Облыстық қоғамдық кеңестің мүшесі Бауыржан Ғұбайдуллин азаматтық жауапкершілік пен заңға құрмет мәдениетіне назар аударып, құқық пен міндеттің өзара ажырамас ұғым екенін еске салды. Заңгерлік қауымдастық өкілдері, соның ішінде «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ төрағасы Серік Ақылбай құқықтық айқындық пен азаматтар үшін түсінікті кепілдіктердің маңыздылығын атап өтті.
Кездесу соңында зиялы қауым және азаматтық қоғам өкілдері сұрақ қойып, өз пікірлерін білдірді. Жалпыұлттық коалиция өкілдері ашық талқылау мен пікір алмасудың маңызын ерекше атап өтті.
