Жалпыұлттық референдумға шығарылған жаңа Конституцияның 2-бабына ұлттық валюта – теңгенің мәртебесі мен оны эмиссиялау құқығына қатысты нақты түзетулер енгізілді. Ұлттық валюта – мемлекеттің экономикалық тәуелсіздігі мен егемендігін айқындайтын негізгі көрсеткіштердің бірі. Ал оны Конституция деңгейінде бекіту – теңгенің институционалдық маңызын нақтылап, қаржы-валюта айналымы саласындағы мемлекеттік саясаттың сабақтастығын қамтамасыз етеді, – деп хабарлайды Aikyn.kz.

Ата заңның жаңа редакциясында 2-бап жаңа тармақпен толықтырылды. Енді ұлттық валютаны айналымға шығару құқығы тек Қазақстанға тиесілі екені заңмен бекітілген.

2-бап

1. Қазақстан Республикасы – унитарлы мемлекет. Басқару үлгісі – президенттік республика.

2. Қазақстан Республикасының Егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын, бөлінбеуін қамтамасыз етеді.

3. Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы конституциялық заңда айқындалады.

4. Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы. Елорда мәртебесі конституциялық заңда айқындалады.

5. Қазақстан Республикасы мен Қазақстан атауларының мәні бірдей.

6. Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы (ақша бірлігі) – теңге. 

Теңгені эмиссиялау айрықша құқығы Қазақстан Республикасына тиесілі.

7. Қазақстан Республикасының Егемендігі, Тәуелсіздігі, унитарлығы, аумақтық тұтастығы мен басқару үлгісі өзгермейді.

Экономист-қаржыгер Андрей Чеботаревтің жаңа норма саяси және экономикалық тұрғыдан ерекше маңызға ие екенін айтты. Сондай-ақ ол өзі де Конституциялық комиссияға осындай норма енгізу туралы ұсыныс енгізгенін жеткізді. 

«Теңгені ұлттық валюта ретінде мәртебесін айқындап, оны Ата Заңда бекіту, оған қоса эмиссиялау құқығы тек Қазақстанға тиесілі екенін нақтылау – келешекте қандай да бір бірыңғай валюта енгізу мәселесін заң жүзінде жоққа шығарады. Енді жаңа Конституция жобасына сәйкес, мұндай әрекет заңға қайшы болады. Өзім де ұсынған түзетудің қолдау тауып, теңгенің мәртебесі Конституцияда бекітілетініне қуаныштымын», – деді ол. 

Экономист-сарапшы Ләззат Жанмолдаеваның айтуынша, жаңа ереже ақша-несие саясаты тұрғысынан алғанда Ұлттық банктің рөлін күшейтіп, теңгені эмиссиялау мәселесін заңнама деңгейінде нақтылай түседі. Соның нәтижесінде ақша-несие саясаты сыртқы күштердің әсерінсіз, тәуелсіз жүргізіледі.

«Бұл норма теңгенің жалғыз заңды төлем құралы екенін айқындап, әлемдік валюталар мен криптовалютаның әсерін шектеуге мүмкіндік береді. Ол өз кезегінде инфляцияны бақылауға, ақша массасын реттеуге көмектеседі. Сондай-ақ аталған өзгеріс қаржылық тұрақтылық пен инфляцияны бақылауға да біршама әсер ететіні анық. Алайда теңгенің рөлін нығайтқанымызбен, негізінен инфляцияға ішкі-сыртқы жағдайлар, оның ішінде геосаяси жағдайлар мен мұнай бағасы сияқты факторлар да әсер ететінін ұмытпаған жөн. Сондықтан жаңа норма инфляциядан абсолютті түрде қорғап шығады деуге келмейді. Дегенмен, бұл өзгеріс капитал қозғалысын еш шектемейді, шетелдік валютамен жасалатын операцияларға да ешқандай тыйым жоқ. Сәйкесінше, бұл норманы елдің экономикалық тәуелсіздігін нығайтатын қадам деп есептеуге болады. Алдағы уақытта осы реформаның нәтижесінде ақша-несие саясат тұрақтанып, инвестициялық ахуал жақсарып, халықаралық ынтымақтастыққа оң әсер береді деп айтуға негіз бар», – деп түсіндірді Ләззат Жанмолдаева.

Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Үнзила Шапақтың сөзінше, теңгені Ата Заңда бекіту «ортақ валюта» енгізу туралы қауесеттерге құқықтық тұрғыдан тосқауыл қояды. 

«Теңгені Ата Заңда бекіту ел аумағында қандай да бір басқа немесе «ортақ валюта» енгізу туралы қауесеттерге құқықтық тұрғыдан нақты тосқауыл қойылатынын білдіреді. «АМАNАТ» партиясы өкілдері Конституциялық комиссия құрамында болып, осы норманың жаңа Конституция жобасына енуіне қолдау көрсетті», – деген еді ол партияаралық дебатта.

Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі Нұртай Сабильянов та ұлттық валютаның Конституцияда заңмен бекітілуінің маңызын түсіндірді. Депутаттың айтуынша, ақша айналымы қаржы жүйесінің негізгі элементі ретінде тек белгіленген валютаның болуы ғана емес, сонымен қатар оның шығарылуына реттелуіне және тұрақтылығын қорғауға жауапты институттың да нақты анықталуы. 

«Ақша жүйесінен тұтас және логикалық аяқталған конституциялық моделін қалыптастыру үшін бұл норманы ұлттық валютаны шығаруды жүзеге асыратын және ақша, кредит саясатының тұрақтылығын қамтамасыз ететін уәкілетті эмиссиялық органда айқындайтын ереже мен толықтырулардың маңызы зор. Мұндай конституциялық бекіту құқықтық айқындықты, институционалды тұрақтылықты және қаржы жүйесінің болжамдылығын қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл цифрлық қаржы құралдарының, вируталды активтерінің және экономикалық айналымда кеңінен қолданылып келе жатқан басқа есеп айырысу құралдарын белсенді даму жағдайында ерекше өзектілікке ие. 

Эмиссиялық органның Конституцияда айқындалуы ұлттық валютаның тұрақтылығын қалыптастыратын және оған кепілдік беретін институтты нақты көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қаржы жүйесіне деген сенімді нығайтады. Осы тұрғыда ұлттық валютаны шығаруға айрықша құқық берілген және ақша-кредит саясатын жүргізуге жауапты жалғыз эмиссиялық орган ретінде ҚР Ұлттық банкінің рөлін конституциялық деңгейде бекіту жүйелі әрі негізделген шешім. Ұлттық валютамен қатар эмиссиялық органның да айқындалуы экономикалық өзгерістерге төтеп  бере алатын тұрақты қаржы жүйесінің негізін қалайды», – деп түсіндірген еді Нұртай Сабильянов Конституциялық комиссия отырысында.

Осылайша, мамандар бірауыздан ұлттық валютаны Конституция деңгейінде бекіту – мемлекеттің экономикалық егемендігінің маңызды көрінісі әрі қаржылық тұрақтылығының негізі екенін айтып отыр. 

Дидар БЕРІК